كتيبه‌هاى خشايار شاه در استخر و شوش و كوه الوند و كنار درياچه وان 5 - اوستا - زبان سنگ نبشته‌ها كه از لحاظ قاعده‌هاى دستورى و لغوى ، نزديك به اوستاست . . . و مقدارى لغت‌هاى « مادى » نيز به وام گرفته شده است . آنچه از دوران اشكانيان باقى مانده است : 1 - مسكوكات با نوشته يونانى و پارتى 2 - كلمات پارتى كه وارد زبان ارمنى و پهلوى ( فارسى متوسط ) شده . 3 - چند متن پارتى مانوى كه در تورفان ( تركستان چين ) يافت شده . 4 - بعضى سنگ نبشته‌هاى عهد ساسانى كه به دو زبان نوشته شده است . 5 - دو قبالهء ملك به زبان پارتى كه در اورامان كردستان به‌دست آمده است . 6 - قطعات سفالينى كه در نساى قديم و پايتخت اشكانيان طى حفارىها به دست آمده است . - به‌طوركلى از دوران اشكانيان ، آثار ناچيزى در دست است . آنچه از دورهء ساسانيان باقى مانده است : 1 - كتيبه نقش رستم و نقش رجب از اردشير و شاپور اول . 2 - كتيبه طاق بستان از شاپور سوم . 3 - كتيبهء پايكولى - ميان قصر شيرين و سليمانه از « نرسى » . 4 - كتيبهء حاجىآباد از شاپور اول . آثار مكتوب : 1 - كارنامه اردشير بابكان 2 - زند و پازند 3 - درخت آسوريك ( نخل خرما ) و بز . 4 - بندهش 5 - دينكرت 6 - يادگار زريران 7 - خسرو كوآتان ورتك ( خسرو قبادان و پسرك ) 8 - ماتيكان شترنگ ( كتاب شترنج ) 9 - آبديه اوت ساهى كيه ساكستان ( عجايب و ديدنىهاى سرزمين ساكستان ( سيستان ) 10 - خويشكاريه رتاكان ( وظايف پسركان - جوانان ) 11 - اندرز كوتاكان ( اندرز به كودكان ) 12 - ماتيكان هزار داتاستان ( كتاب هزار قاعده و رسم ) 13 - شهرستان‌هاى ايرانشهر و غيره . « 1 » در اين دوره ساختمان دستورى زبان ، به فارسى امروز نزديك است ، شيوهء صرف نام‌ها و ضميمه‌ها كه در اواخر دوران زبان فارسى باستان ، در شرف متروك شدن بود ، بالكل كنار گذاشته شد . تاليف‌هاى ديگر نيز چون خداينامك و كليله و دمنه و غيره وجود داشت و كسانى مانند ابن مقفع « روزبه » از پهلوى به تازى ترجمه كرده‌اند ؛ و اكنون نه از اصل پهلوى آن اثرى است و نه از ترجمه عربى آن خبرى ، ولى در همان اوان مبناى ترجمه و يا تأليف‌هاى مجددى به زبان فارسى نوين قرار گرفتند . مثل : خداينامك كه پايهء شاهنامه فردوسى و غيره مىباشد . » « 1 » زبان‌هاى فارسى : « . . . عبد إله بن مقفّع گويد : زبان‌هاى فارسى عبارت از پهلوى ،

--> ( 1 ) . همان كتاب ، از ص 26 تا 31 ( نقل و تلخيص )